Tui làm nghề hút hầm cầu ở Tây Ninh hơn chục năm rồi. Đi từ nhà dân trong hẻm Hòa Thành, xuống mấy quán ăn ven quốc lộ 22 Trảng Bàng, rồi vô mấy nhà xưởng trong KCN Phước Đông, KCN Thành Thành Công... Chỗ nào cũng có. Mà nói thiệt, cái nghề này nhìn vậy chứ không đùa được — mỗi lần mở nắp hầm là một lần đánh cược với cái thứ mà mắt thường không thấy: khí độc.
Bà con cô bác đọc bài này, tui không viết theo kiểu sách vở đâu. Tui kể lại mấy chuyện tui gặp ngoài đời, để ai đang tính tự mở nắp hầm, tự chui xuống thông thì suy nghĩ lại. Một giây chủ quan thôi là đi luôn, không có cơ hội làm lại.
Ba thứ khí trong hầm cầu — cái nào cũng gây chết người được
Trong cái hầm cầu lâu ngày, phân và nước thải bị vi khuẩn phân hủy sinh ra mấy thứ khí mà dân trong nghề tụi tui sợ nhất.
- Thứ nhất là H2S — khí Hydro sunfua, mùi như trứng thối. Cái khó chịu của nó là vầy: lúc nồng độ thấp còn ngửi được, biết mà tránh; nhưng lên cao một chút là nó làm liệt luôn khứu giác, mình không còn ngửi thấy gì nữa, tưởng đâu hết mùi là an toàn, ai ngờ lúc đó mới là lúc sắp ngất. Theo quy chuẩn QCVN 03:2019/BYT của Bộ Y tế (cái này hiện vẫn đang áp dụng tới giờ), giới hạn tiếp xúc cho phép với H2S tại nơi làm việc chỉ có 10 mg/m³ trong ca 8 tiếng. Vậy mà trong mấy cái hầm lâu năm chưa hút, nồng độ nó có thể cao hơn mức đó gấp chục lần. Ở mức 500 – 700 ppm, người khỏe nhất cũng gục chỉ sau vài hơi thở.
- Thứ hai là NH3 — khí Amoniac, mùi khai nồng, ai từng vô chuồng heo đều biết cái mùi này. Nó không giết liền như H2S, nhưng nó đốt cháy niêm mạc mắt, mũi, phổi. Người nào sẵn bệnh hen suyễn, vô hầm cầu gặp khí này là co giật luôn. Tui nhớ có lần làm ở khu trọ công nhân gần KCN Trảng Bàng, chủ nhà tự mở nắp kiểm tra, hít một phát rồi chảy nước mắt cả tiếng đồng hồ, mắt đỏ mấy ngày mới bớt.
- Thứ ba là CH4 — khí Metan. Cái này mới ác nè bà con. Nó không màu, không mùi, nhẹ hơn không khí nên bay lên phía trên miệng hầm. Vô hại à? Không — nó cháy nổ chỉ với một tia lửa nhỏ. Hồi năm 2015 ở Hà Nam có vụ 4 người trong một nhà chết chùm vì rửa hầm biogas — ông chủ xuống trước bị ngạt, con trai nhảy xuống cứu cha cũng chết, rồi hai người hàng xóm thấy vậy chạy xuống cứu tiếp, chết hết bốn mạng. Đó là do Metan với mấy khí kỵ khí khác. Hầm cầu nhà mình cũng y chang vậy thôi, nhỏ hơn xíu nhưng cơ chế giống hệt.
Một lần tui suýt chết ở hầm cầu nhà trọ
Kể bà con nghe chuyện này. Có lần một chủ nhà trọ gần KCN Phước Đông gọi tui qua gấp, nói hầm cầu dãy trọ 12 phòng bị nghẹt, ổng tự mở nắp rồi lấy cây thọc, giờ nghe mùi nồng nặc không dám xuống. Tui tới nơi, ngửi ngay ở miệng hầm là biết — mùi trứng thối rất đậm, H2S cao. Cái hầm đó 4 năm chưa hút, phân với nước thải lên men hết rồi. Tui bảo ổng đứng ra xa, lấy quạt công nghiệp xả vô miệng hầm đúng 45 phút mới dám thao tác. Ổng cười tui, nói làm gì mà lâu dữ. Tui nói thẳng: "Anh ơi, đây là sinh mạng của em. Em không vội được." Hút xong, trước khi về tui còn đưa ổng coi cái đồng hồ đo khí đa năng tui mang theo — nồng độ H2S lúc mới mở nắp vượt ngưỡng an toàn nhiều lần. Nếu lúc đó ai cúi đầu xuống miệng hầm là xỉu tại chỗ.
Từ sau vụ đó, tui không bao giờ làm nghề này mà không có đồng hồ đo khí, mặt nạ phòng độc, dây cứu hộ, và ít nhất một người trên mặt đất giám sát. Mấy đơn vị báo giá 80.000 – 100.000đ/m³ mà bà con thấy trên mạng đó, phần lớn họ không có mấy thứ này đâu. Họ rẻ là vì họ liều, mà liều với cái nghề này thì khách với thợ đều gặp rủi ro.
Bà con tự xử lý ở nhà — xin nhớ mấy điều này
Nếu hầm cầu nhà mình có mùi hôi bốc lên, hoặc xả nước nghe sủi bọt "ục ục", thì đừng bao giờ tự mở nắp rồi cúi đầu xuống coi thử. Đừng châm lửa, đừng hút thuốc, đừng dùng điện thoại quẹt diêm soi — tui nói nghiêm túc, khí Metan nó nổ thật chứ không phải dọa. Nếu bắt buộc phải mở, thì mở xong đứng xa ít nhất 3 – 5 mét, để quạt thổi vô đó 30 phút đến 1 tiếng rồi mới lại gần. Và tuyệt đối không cho con nít, người lớn tuổi đứng gần.
Còn nếu thấy có người lỡ xuống hầm bị ngất rồi, xin bà con đừng nhảy xuống cứu. Tui biết nghe vậy khó chấp nhận, nhưng mấy vụ chết 3, 4, 5 người cùng lúc ở bể phốt khắp Việt Nam, Ấn Độ, đa phần là do người đi sau nhảy xuống cứu người đi trước. Khí độc nó không tha ai. Việc phải làm là gọi 114 ngay (Cảnh sát PCCC & Cứu nạn cứu hộ), tìm dây cột vô người nạn nhân rồi đứng trên kéo lên, dùng quạt thổi liên tục vô miệng hầm để loãng khí.
Gọi thợ đúng chuẩn thì an toàn cả đôi đường
Làm nghề này gần hai chục năm, tui chưa để anh em nào trong đội gặp chuyện, là vì tụi tui làm đúng quy trình, không đi tắt. Hầm cầu nhà dân, quán ăn, nhà xưởng KCN Phước Đông hay Thành Thành Công — mỗi chỗ một kiểu, nhưng bước đầu tiên luôn giống nhau: đo khí trước, mở nắp sau, thông gió đủ, bảo hộ đầy đủ rồi mới thao tác. Bà con gọi dịch vụ, cứ hỏi thẳng họ có đồng hồ đo khí không, có mặt nạ phòng độc không. Đơn vị đàng hoàng sẽ không giấu. Còn ai lấp liếm, trả lời kiểu "yên tâm anh làm hoài mà" — thì xin cô bác cân nhắc kỹ, tiền ít một chút nhưng tính mạng là vô giá.
