Phát Lộc làm nghề hút hầm cầu ở Tây Ninh này hơn mười bảy năm. Đi từ ấp xa ở Tân Châu, Tân Biên, Bến Cầu cho tới mấy khu dân cư ở thị xã Hòa Thành, Trảng Bàng, gặp không biết bao nhiêu nhà mà giếng nước với hầm cầu chỉ cách nhau có 3–5 mét. Có cô bác còn xây hầm cầu ngay sát chân giếng, lý do thì đơn giản: "đất nhà mình chật, để đâu thì để".
Phát Lộc nói thiệt: cái chuyện này không đùa được. Nhiều khi hầm cầu ngấm rò rỉ cả năm trời, nước giếng nhà mình vẫn nhìn trong veo, nấu canh ăn cơm bình thường — nhưng vi khuẩn E.coli, Coliform, ký sinh trùng nó đã ngấm vào người lúc nào không hay. Đặc biệt là trẻ nhỏ, người già, bị tiêu chảy hoài mà không tìm ra nguyên nhân.
Pháp luật quy định bao xa là an toàn?
Theo QCVN 07-2:2016/BXD và quy chuẩn QCVN 01:2021/BXD của Bộ Xây dựng đang áp dụng hiện nay, khoảng cách tối thiểu từ hầm tự hoại đến giếng nước sinh hoạt là 10 mét. Đây là con số bắt buộc, không phải khuyến nghị. Ngoài ra còn vài quy định khác Phát Lộc thấy bà con cần nhớ: cách đường ống cấp nước sạch tối thiểu 1,5 mét, cách tường nhà liền kề tối thiểu 0,7 mét, và phải có nắp kiểm tra ít nhất 400×400mm để hút bùn định kỳ.
Còn về xử phạt, Luật Bảo vệ Môi trường 2020 với Nghị định 45/2022/NĐ-CP (hiệu lực từ 25/8/2022) ghi rõ: hành vi xả thải gây ô nhiễm nguồn nước, không có công trình xử lý đạt chuẩn có thể bị phạt từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng tùy mức độ. Hộ kinh doanh, cơ sở sản xuất nhỏ không có công trình xử lý nước thải tại chỗ đạt chuẩn bị phạt 1,5 – 2 triệu đồng. Doanh nghiệp xả thải vượt quy chuẩn lưu lượng lớn có thể bị phạt lên tới 1–2 tỷ đồng, kèm đình chỉ hoạt động 3–12 tháng. Gây hậu quả chết người, ô nhiễm diện rộng thì chuyển thẳng sang Điều 235 Bộ luật Hình sự, tội gây ô nhiễm môi trường — tù 1–7 năm.
Đất Tây Ninh mình thì sao cho an?
Phát Lộc đi nhiều, thấy đất Tây Ninh mình không phải chỗ nào cũng giống nhau. Mấy huyện như Trảng Bàng, Gò Dầu là đất cát pha, nước thấm rất nhanh — cùng là 10 mét nhưng ở đây Phát Lộc khuyên cô bác nên để 15 mét trở lên cho chắc. Vùng Châu Thành, Hòa Thành đất thịt chặt hơn, 10 mét là vừa đủ.
Còn mấy ấp ở Tân Biên, Tân Châu, Dương Minh Châu gần hồ Dầu Tiếng, đất phèn xen cát, lại nhiều khu nước ngầm nông, Phát Lộc đi hút ở đây cứ thấy hầm cầu nào để gần giếng dưới 20 mét là kiểu gì 1–2 năm sau giếng cũng có vấn đề. Nước có mùi tanh tanh, nấu nước trà thấy có váng. Bà con ở mấy vùng này ráng để 20–25 mét cho yên tâm.
Một cái nữa rất quan trọng mà ít ai để ý: hướng dòng chảy của nước ngầm. Hầm cầu phải đặt ở phía thấp hơn giếng, hoặc ngược chiều dòng chảy. Nếu giếng nằm phía dưới, hầm cầu phía trên thì dù có để 30 mét, nước ngầm vẫn cuốn vi khuẩn xuống giếng nhà mình. Cái này khi xây nên hỏi thợ am hiểu hoặc đào giếng thử trước để biết hướng nước.
Dấu hiệu nào biết giếng đã bị ô nhiễm?
Mấy năm Phát Lộc đi làm, gặp không ít nhà nước giếng tự nhiên có mùi tanh nhẹ, nấu cơm thấy hột cơm hơi vàng, đun nước thì có lớp váng mỏng nổi lên. Đó là dấu hiệu đầu tiên. Nặng hơn là nước đục, có bọt khí khi mới múc lên, mùi khai nồng. Cả nhà thay nhau bị tiêu chảy không rõ nguyên nhân, da nổi mẩn ngứa khi tắm — gần như chắc chắn nước đã nhiễm.
Cách kiểm tra chính xác là mang mẫu nước lên Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật Tây Ninh (CDC Tây Ninh) ở TP. Tây Ninh, hoặc Sở Tài nguyên Môi trường tỉnh để xét nghiệm. Chi phí khoảng 300.000 – 1.500.000 đồng tùy gói chỉ tiêu, làm được trong vài ngày. Phát hiện E.coli, Coliform vượt ngưỡng là phải dừng dùng nước đó liền.
Nhà đã xây sai rồi thì sao?
Cái này Phát Lộc gặp hoài. Nhà xây cách đây 15–20 năm, lúc đó đâu ai để ý, bây giờ giếng với hầm cầu cách nhau có 5 mét, không lẽ đập đi xây lại?
Có mấy hướng giải quyết. Thứ nhất, thay hầm cầu cũ bằng hầm composite kín. Loại này chống thấm tuyệt đối, dù gần giếng cũng không rò rỉ ra được. Chi phí lắp một bể composite 3–5 khối khoảng 8–15 triệu, một ngày là xong. Thứ hai, hút hầm cầu định kỳ dày hơn, 1–2 năm hút một lần thay vì 3–5 năm, để hầm không bao giờ quá tải tràn ra ngoài. Thứ ba, bỏ hẳn giếng, chuyển sang nước máy nếu khu vực đã có cấp nước. Tây Ninh giờ nhiều xã đã có nước máy của Cấp nước Tây Ninh kéo về, gọi đăng ký lắp khoảng 2–4 triệu là xong.
Trường hợp xấu nhất, Phát Lộc khuyên là di dời giếng đi xa hầm cầu, hoặc khoan giếng mới sâu hơn (dưới 20 mét thường vẫn ngấm, phải khoan 30 mét trở xuống mới sạch). Lắp thêm bộ lọc tổng tại đầu nguồn cũng là giải pháp tạm trong khi chờ phương án dài hạn.
Lời cuối Phát Lộc muốn nhắn
Cái hầm cầu nhà mình tưởng nhỏ vậy thôi mà liên quan đến sức khỏe cả gia đình. 10 mét là mốc tối thiểu theo luật, nhưng với đất Tây Ninh nhiều vùng cát pha, nước ngầm nông, Phát Lộc luôn khuyên bà con để xa hơn nếu được. Đầu tư một bể composite tốt, hút hầm cầu đúng hạn, thỉnh thoảng đem mẫu nước giếng đi xét nghiệm — vài trăm ngàn cho cả năm yên tâm, không phải bệnh viện tốn vài chục triệu sau này.
Cô bác ở Tây Ninh mình cần tư vấn vị trí đặt hầm cầu cho nhà mới, hay muốn thay hầm cầu cũ rò rỉ, cứ gọi Phát Lộc. Khảo sát tận nơi miễn phí, có cả tư vấn khoảng cách giếng cho đúng quy chuẩn.
